Πρόλογος στην εποχή των ταραχών

Η επικείμενη έκδοση του κείμενου των Blaumachen Η εποχή των ταραχών από τους συντρόφους των Ediciones Pensamiento y Batalla έρχεται σε μια περίοδο που το ίδιο το αντικείμενο του, οι ταραχές και οι εξεγέρσεις στην τωρινή συγκυρία, συνεχίζουν να διαπερνούν τους καπιταλιστικούς κοινωνικούς σχηματισμούς σε διάφορα σημεία του πλανήτη: Μαρόκο, Μοζαμβίκη, Ινδονησία, Καζακστάν, Γαλλία, Ιράν[1]… Η μορφή τους, εύκολα αναγνωρίσιμη και εν πολλοίς συγκρίσιμη με την περίοδο που αυτό γράφτηκε, αρχές του 2011, παραπέμπει σε κάποιου είδους συνέχεια, η οποία, με αφετηρία την κρίση του 2007 που ποτέ δεν ξεπεράστηκε, φτάνει ως τις μέρες μας. Χρειάζεται πραγματικά να ειπωθεί κάτι επιπλέον; Αυτή η, δεκαπενταετή πια, συνάφεια δεν αποτελεί επαρκή αφορμή για την επανακυκλοφορία του;

Θα ήθελα, με αφορμή αυτό τον πρόλογο, να προτείνω δυο επιπλέον λόγους, οι οποίοι πιστεύω θα φανούν χρήσιμοι στον σημερινό αναγνώστη. Ο πρώτος έχει να κάνει με την ανάγκη να απαντηθεί ένα βασικό ερώτημα: συνεχίζουν οι ίδιες ταραχές και εξεγέρσεις να εμφανίζονται στο προσκήνιο παρά το βάθεμα της κρίσης, τα lockdown και τον εξελισσόμενο παγκόσμιο πόλεμο σε κομμάτια που μεσολάβησαν; Ο δεύτερος αφορά στη διαδρομή σκέψης που ακολούθησε η ομάδα και την ανάγκη που την ωθεί συνεχώς να χρησιμοποιήσει καινούργιες έννοιες για να κατανοήσει αυτό που βλέπει γύρω της, καθώς και τα όρια που συναντάει αυτή η θεωρητική δραστηριότητά της.

Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα είναι άμεση και καταφατική: υπάρχει μια αξιοσημείωτη συνέχεια τόσο στη μορφή όσο και στο περιεχόμενό τους, χωρίς να πρέπει να υποτιμάται η πρωτοφανής ένταση και διάρκεια που εκδηλώνεται όχι μόνο από την πλευρά των διαδηλωτών (π.χ. κατά τις ταραχές του George Floyd  στις ΗΠΑ), αλλά και το εύρος και το βάθος της θεσμικής νομιμοποίησης και βίας που απαιτείται για την επιστροφή στην κανονικότητα (βλ. τις εκλογές μετά την πυρπόληση του κοινοβουλίου στο Νεπάλ). Η ένταση και ο πολλαπλασιασμός των εξεγερτικών διαδικασιών υποδεικνύει, σε κάθε περίπτωση, ότι η πιθανότητα προσέγγισης ενός ποιοτικού κατωφλίου δεν πρέπει να αποκλείεται, κάτι που την ίδια στιγμή επαληθεύεται από την ολοένα και ευρύτερη χρήση πολεμικών μεθόδων για τη διαχείρισή τους εκ μέρους των ηγεμονικών καπιταλιστικών φραξιών.

Για να απαντηθεί το δεύτερο ερώτημα, αρχικά, θα πρέπει να πάμε λίγο περισσότερο πίσω στον χρόνο, στο καλοκαίρι του 2007, όταν η ομάδα ολοκληρώνει την έκδοση του δεύτερου τεύχους του περιοδικού. Εκεί,  περιλαμβάνονται μια σειρά από κείμενα που επιδιώκουν να επενδύσουν θεωρητικά την προέλευση της ομάδας μέσω της κριτικής των προηγούμενων απόψεών της και, εν τέλει, μέσω της διάσπασης της προηγούμενης συλλογικότητας Tristero, στην οποία συμμετείχε το Blaumachen[2]. Οι ίδιοι περιγράφουν την ως τότε πορεία τους με τα εξής λόγια:

Η αντιπαράθεση δεν περιορίστηκε μόνο ανάμεσα σε εμάς και στα υπόλοιπα μέλη της συλλογικότητας. Το κείμενο Το «πολιτικό» και το «κοινωνικό» ή απόπειρα για τη διάλυση μιας κυρίαρχης σημασιοδότησης, το οποίο είχαμε δημοσιεύσει το 2003 στο τεύχος 7 του περιοδικού Ανάρες, υπήρξε η αφορμή της πρώτης ουσιαστικής αντιπαράθεσης των απόψεών μας με τις κομμουνιστικές απόψεις των ανθρώπων γύρω από το περιοδικό Τα Παιδιά της Γαλαρίας και το Κόκκινο Νήμα. Αυτή η αντιπαράθεση ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2004, οπότε οι σύντροφοι κατέθεσαν την κριτική τους στο κείμενο του Ανάρες και τις θέσεις τους γύρω από το κράτος ως πολιτική μορφή του κεφαλαίου, τη δημοκρατία ως συμμετοχική δημοκρατία και τις μορφές εμφάνισης της καπιταλιστικής σχέσης. Η αντιπαράθεση συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια της συνεργασίας του περιοδικού Ανάρες με το Κόκκινο Νήμα για την έκδοση στα ελληνικά του κειμένου του βρετανικού περιοδικού Aufheben, Πίσω από την Ιντιφάντα του 21ου αιώνα. Η επιρροή που είχαν πάνω μας οι απόψεις των συντρόφων από τα Παιδιά της Γαλαρίας, καθώς και του Aufheben στη συγκεκριμένη προσέγγισή του πάνω στο ζήτημα της αραβο-ισραηλινής διαμάχης, ήταν καθοριστικός παράγοντας για την εξέλιξή μας.

Όταν, επομένως, ξεσπά η εξέγερση του Δεκέμβρη 2008, πραγματικό σημείο καμπής για την πορεία του Blaumachen και πολλών από εμάς, το περιοδικό συναντάει μπροστά του την αναγκαιότητα ενός ακόμα επαναπροσδιορισμού, του τετάρτου στη σειρά μέσα σε πέντε χρόνια. Το Blaumachen είχε ήδη μετατραπεί σε μόνιμο εργοτάξιο αναζήτησης και παραγωγής θεωρίας, κάτι που, από τη μια, δεν ήταν στις αρχικές προθέσεις των ανθρώπων που το συγκροτούσαν, από την άλλη, είχε δημιουργήσει εκείνο το υπόβαθρο ουσιαστικής προσαρμογής και αλληλεπίδρασης με την ταξική πάλη της εποχής. Μια ιδιαίτερη ετοιμότητα, αν προτιμάτε, η οποία, ωστόσο, δοκιμάζεται για πρώτη φορά από ένα κοινωνικό κίνημα τέτοιας κλίμακας και μοναδικότητας. Στο editorial του τρίτου τεύχους του περιοδικού, τον Ιούνιο του 2009, ο αυτομετασχηματισμός θα περιγραφεί ως εξής:

Ο Δεκέμβρης μας άλλαξε, όπως και πολλούς άλλους που βρέθηκαν στους δρόμους των εξεγερμένων πόλεων. Μας οδήγησε στο να δώσουμε μεγαλύτερη έμφαση στην ιστορικότητα της σχέσης κεφάλαιο, στη διαλεκτική της φύση και στο γεγονός ότι η δυνατότητα καταστροφής της εμπεριέχεται στην ίδια της αντιφατική της ανάπτυξη. Με το βασικό κείμενο αυτού του τεύχους «Δεκέμβρης 2008: Μια προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τη δύναμη και τα όρια του αγώνα μας» προσπαθούμε ουσιαστικά να αναδείξουμε τη διαλεκτική μεταξύ της δύναμης του Δεκέμβρη και των εσωτερικών ορίων του. Όρια που αναγνωρίζουμε σαν ιστορικά και όχι σαν στρατηγικά ή τακτικά λάθη των προλετάριων ή της οργάνωσής τους. Επιστρέφοντας στο κεντρικό ερώτημα που είχαμε θέσει στο 1ο τεύχος του περιοδικού μας «πώς μπορεί το προλεταριάτο, ενεργώντας ως τάξη που ανήκει σ’ αυτόν τον τρόπο παραγωγής, στην αντίθεση του με το κεφάλαιο εντός της καπιταλιστικής σχέσης, να καταργήσει τις τάξεις και να κομμουνιστικοποιήσει τη ζωή;», επεκτείνουμε τη διαπίστωση της Théorie Communiste ότι «οι προλετάριοι δεν ‘είναι’ επαναστάτες, όπως ο ουρανός ‘είναι’ γαλάζιος, επειδή ‘είναι’ μισθωτοί και εκμεταλλευόμενοι, ούτε ‘είναι’ η διάλυση των υπαρχουσών συνθηκών. Στην αυτομεταμόρφωση τους συγκροτούν τον εαυτό τους από αυτό που είναι σε επαναστατική τάξη», με μια διαπίστωση που τον Δεκέμβρη αντιληφθήκαμε τη δύναμή της και περιέχεται επίσης στο ίδιο κείμενο της ομάδας από τη Γαλλία: «Δεν υπάρχει θαυματουργή λύση γιατί δεν υπάρχει ενοποιητικό αίτημα. Η τάξη ενοποιείται μόνο στη διάρρηξη της σχέσης μέσα στην οποία τα αιτήματα έχουν νόημα: της καπιταλιστικής σχέσης»[3].

Το Blaumachen, ιστορικοποιώντας τη σχέση κεφάλαιο, θα κάνει οριστικά τη σύνδεση ανάμεσα στις ταραχές/εξεγέρσεις και τον τρόπο παραγωγής της επανάστασης στην τωρινή στιγμή και αυτή την οπτική θα τη διατηρήσει μέχρι το τέλος. Επιπλέον, και με έναν κρίσιμο τρόπο, αυτή η οπτική έρχεται να συναντήσει μια προηγούμενη ιστορικοποίηση, αυτή του ίδιου του αναρχικού-αντιεξουσιαστικού χώρου:

To TRiSTERO γεννιέται και επίσημα στις αρχές του 2004, στη βάση της υποτιθέμενης «εξόδου» μας από τον αναρχικό χώρο. Ήδη η ιδέα αυτή ήταν προβληματική, με την έννοια ότι μπορεί να έχει ισχύ μόνο υπό την προοπτική της δημιουργίας μιας διακριτής πολιτικής οργάνωσης. Ο χώρος δεν είναι μια πολιτική οργάνωση στην οποία μπαίνεις ή από την οποία φεύγεις. Ούτε μπορεί να προσεγγιστεί ως μια κοινωνιολογική κατηγορία. Αποτελεί προϊόν της ιδιαίτερης ιστορικής πορείας εξέλιξης των κοινωνικών αγώνων κυρίως της νεολαίας στην Ελλάδα… Οι αναρχικοί αποτελούν ένα κοινωνικό κομμάτι με ριζοσπαστικές τάσεις και βρίσκονται μέσα στη διαδικασία της εξέλιξης των υποκειμενικών δυνάμεων του προλεταριάτου.

Για αυτό, έκτοτε, ένα σημαντικό κομμάτι της δραστηριότητας της ομάδας θα κατευθυνθεί με τη μορφή της παρέμβασης εντός αυτού του χώρου. Μια από τις πρώτες, κοινές μας κιόλας, κινήσεις που αξίζει να μνημονευτεί είναι το μοίρασμα μιας προκήρυξης[4] κατά τη διάρκεια της πορείας στην Αθήνα που είχε καλεστεί για την πρώτη επέτειο της δολοφονίας του νεαρού Γρηγορόπουλου από τους μπάτσους. Εκεί, ασκείται κριτική σε εκείνη την τάση εντός του χώρου, η οποία εκτιμά ότι μπορεί να «συνεχίσει» τον Δεκέμβρη μέσω της ένοπλης πάλης, θεωρώντας την εξέγερση ταυτόχρονα ανεπαρκή και επιδεκτική συνέχειας, θαρρείς και είναι δυνατό ένα κοινωνικό κίνημα να υποκατασταθεί από επίδοξες πρωτοπορίες. Η αντιπαράθεση με αυτές και άλλες τάσεις – οι οποίες πολύ γρήγορα θα υποβιβάσουν τον Δεκέμβρη σε «αυθόρμητο ξέσπασμα», «υπερβολικά καταστροφικό» και «άνευ νοήματος για την επανάσταση» –  θα αποτελέσει μια σταθερά για το περιοδικό και θα τροφοδοτήσει, εν μέρει τουλάχιστον, την ανάγκη για μια πληρέστερη θεωρία των ταραχών. Ειδικά, μάλιστα, όταν, κατά την περίοδο της μεγάλης κοινωνικής αναταραχής εναντίον των μνημονίων τη διετία 2010-12, οι νεοϊδρυθείσες αναρχικές ομοσπονδίες και οι γενικότερες ιδεολογικοποιήσεις γύρω από την εμφάνιση ενός νέου «Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου»[5], θα έχουν ως απαραίτητο συστατικό τη διαγραφή της μνήμης της εξέγερσης του Δεκέμβρη 2008.

Η εντατικοποίηση της ανταλλαγής απόψεων με το εξωτερικό, κυρίως με τη Γαλλία, θα έχει και μια πιο συγκεκριμένη συνέπεια, μάλλον αναπάντεχη. Τον Οκτώβριο του 2009, εκδίδεται στη Γαλλία το βιβλίο του Alain Bertho Η εποχή των ταραχών[6], του οποίου το περιεχόμενο γρήγορα επικοινωνείται μεταξύ συντρόφων. H σύμπτωση του τίτλου του βιβλίου με τον τίτλο του κειμένου που αργότερα θα γράψουν οι Blaumachen δεν είναι τυχαία. Αν και το γεγονός ότι η ύπαρξη του εν λόγω βιβλίου αποκρύπτεται συστηματικά, προς ενίσχυση μιας αύρας πρωτοτυπίας που ορισμένα μέλη του περιοδικού ήθελαν να πλασάρουν προς τα έξω, εντούτοις η κατηγορία της αντιγραφής, έστω και κριτικής, θα αδικούσε τη συνολική πορεία του περιοδικού: η απαραίτητη μεθοδολογία έχει ήδη κατακτηθεί, γι’ αυτό και Η εποχή των ταραχών μπορεί να αφομοιωθεί γρήγορα. Αυτό που επί της ουσίας αναλαμβάνει ο Alain Bertho είναι τη συστηματική δουλειά ακαδημαϊκής ποσοτικοποίησης· την ποιοτική και ποσοτική ταξινόμηση· τον παγκόσμιο χάρτη με τις κουκκίδες που οπτικοποιεί παραγωγικά ένα φαινόμενο, εν πολλοίς αόρατο ή αναγόμενο στη θεαματική του διάσταση· την ανανεωμένη συσχέτιση με τις ταραχές στη Γαλλία το 2005· την εκτεταμένη χρονολόγηση δεκάδων σελίδων του φαινομένου, αρχής γενομένης από το ίδιο το 1968… Με άλλα λόγια, και κατά έναν όχι παράδοξο τρόπο, ο γάλλος κοινωνιολόγος βοηθάει ώστε η θεωρία των ταραχών να προσληφθεί καλύτερα όχι μόνο από αυτούς στους οποίους απευθύνεται, αλλά και σε αυτούς οι οποίοι την παράγουν.

Το κείμενο που μας ενδιαφέρει εδώ, Η εποχή των ταραχών με την υπογραφή του Woland, θα γίνει ίσως το πιο γνωστό κείμενο του περιοδικού, καθώς θα μεταφραστεί σε κάμποσες γλώσσες. Ίσως, όμως, δεν είναι τόσο γνωστό ότι η αρχική ελληνική εκδοχή του κειμένου, δημοσιευμένη στο πέμπτο τεύχος, θα υποστεί ένα βασικό update, μόλις λίγους μήνες αργότερα[7]. Το ξέσπασμα των ταραχών στην Αγγλία τον Αύγουστο του 2011, καθώς και η εμφάνιση των κινημάτων των αγανακτισμένων σε Ισπανία, Ελλάδα και Ισραήλ, αποτελούν τις εμφανείς αφορμές για περαιτέρω αποσαφήνιση όσων είχαν εκτεθεί αρχικά, με επίκεντρο τη θεωρία της απόκλισης· μάλλον την πιο δύσκολη και συγκεχυμένη έννοια για τη σχέση ανάμεσα στο όριο και τη δυναμική ενός κοινωνικού κινήματος στη σημερινή συγκυρία. Αυτή η εικόνα οφείλει, παρ’ όλα αυτά, να συμπληρωθεί από την αντιπαράθεση που είχε προκύψει κατά τη διάρκεια του Communismos[8] που είχε διοργανωθεί λίγο πριν. Εκεί, είχε λάβει χώρα εκτεταμένη κριτική αντιπαράθεση μεταξύ των Blaumachen και πολλών τάσεων που υποστήριζαν θεωρίες και πρακτικές των κοινών, της αυτοδιαχείρισης και της αυτονομίας των ταυτοτήτων. Το πραγματικό διακύβευμα ήταν το περιεχόμενο της επανάστασης της τρέχουσας περιόδου, ακριβώς γιατί η σύνδεση μεταξύ κρίσης και ξεπεράσματος της κρίσης βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη. Γι’ αυτό και τα κινήματα του καλοκαιριού εκλαμβάνονται, δικαίως, ως επαλήθευση της θεωρίας, η οποία πρέπει άμεσα να αποτυπωθεί στο χαρτί.

Τα συγκρουσιακά γεγονότα της 12^ης Φλεβάρη 2012 στο κέντρο της Αθήνας αποτελούν την κορύφωση του κινήματος εκείνης της περιόδου· αυτός είναι και ο πραγματικός λόγος που το κείμενο Η ανάδυση του μη-υποκειμένου, το οποίο περιέχεται στο έκτο τεύχος περιοδικού και πραγματεύεται ακριβώς εκείνα τα γεγονότα, αποτελεί το πιο προωθημένο πεδίο προβληματισμού, στο οποίο κατόρθωσε το Blaumachen και όλοι εμείς οι φίλοι του να φτάσουμε σε εκείνη τη φάση. Για αυτό και Η εποχή των ταραχών, παρότι το βλέμμα της υπερβαίνει αναγκαστικά τον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό, χρειάζεται να διαβαστεί πιο στενά σε σχέση με αυτό το τελευταίο κείμενο. Και ακόμα καλύτερα, αναδρομικά, κοιτώντας με τα μάτια του 2013 προς τα πίσω.

Το Blaumachen κατανοεί τη σημασία των διπλών εκλογών του Μαΐου-Ιουνίου 2012 και του τρόπου με τον οποίο ο ΣΥΡΙΖΑ και η άκρα δεξιά εµφανίζονται ως «αντισυστημικές» δυνάμεις, κατεξοχήν προϊόντα του κινήματος των πλατειών. Αδυνατεί, ωστόσο, επί της ουσίας – και αυτό αναδρομικά γίνεται ακόμα πιο καθαρό – να κατανοήσει τη δυναμική της συριζοποίησης[9] του κινήματος. Η συζήτηση στο εσωτερικό του περιοδικού, επηρεαζόμενη και από το γεγονός ότι τα μέλη του είχαν διασπαρεί σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού, εμφανίζεται απομακρυσμένη σε σχέση με τις πραγματικές συνθήκες που επικράτησαν εδώ, ίσως λόγω και μιας απροθυμίας παραδοχής του οριστικού κλεισίματος ενός κύκλου. Στην πραγματικότητα, αυτό που του λείπει είναι μια θεωρία της αντεπανάστασης, το ίδιο επίκαιρης και ιστορικοποιημένης όπως η θεωρία της επανάστασης που το ίδιο ευαγγελιζόταν. Σε αυτή την περίπτωση, η κριτική θεωρητικοποίηση του έθνους, του εθνικισμού και της μεσαίας τάξης –  καθώς και του τρόπου που η κριτική της δημοκρατίας και των ταυτοτήτων δεν θα καθιστά δευτερεύουσα την κριτική στην έμφυλη καταπίεση – θα έπαιρναν τη θέση που τους αντιστοιχεί στην ατζέντα των κοινών πλέον συζητήσεων μας, παρά την πικρία που άφησε σε όλους μας η ήττα. Αλλά κάτι τέτοιο θα απαιτούσε δεσμεύσεις συνέχειας που ποτέ δεν δόθηκαν.

Α.

10.5.26

*

Με τους Blaumachen συναντηθήκαμε για πρώτη φορά στις αρχές του 2005, αλλά η σχέση μας εδώ στην Αθήνα έγινε πιο στενή μετά την εξέγερση του Δεκέμβρη 2008 και την επιρροή που άσκησε πάνω μας το κείμενο της Théorie Communiste Το γυάλινο φράγμα[10]. Συνεργαστήκαμε από κοινού για την έκδοση του τρίτου τεύχους του περιοδικού, ενώ ένα κείμενο μου φιλοξενήθηκε στο έκτο και τελευταίο τεύχος. Παρακολούθησα από κοντά την αυξανόμενη προσέγγιση τους με τη θεωρία της κομμουνιστικοποίησης χωρίς ωστόσο να συμμετέχω τότε πραγματικά σε αυτή, καθώς, ως φίλος της ομάδας παρά μέλος της, δεν έλαβα μέρος στις σχετικές  συζητήσεις. Για την τροπή που πήρε η σχέση μας μετά το 2012 μέχρι την οριστική διακοπή της στις αρχές του 2015 εξαιτίας της υπόθεσης Woland, το Γράμμα από την Αθήνα[11] παραμένει κατατοπιστικό μέχρι σήμερα.

 

Σημειώσεις:

[1] Βλέπε ενδεικτικά εδώ: https://revolutiontimes.world/maps/ .

[2] Πρόκειται για το editorial του περιοδικού και για τα κείμενα Aπό την εργατική διεύθυνση της παραγωγής στην υπεράσπιση της δημοκρατίας: βασικές γραμμές για μια κριτική στο έργο του Kορνήλιου Καστοριάδη και Η κρυφή γοητεία του εισαγόμενου αντιγερμανισμού. Το υπόλοιπο μισό του τεύχους ασχολείται διεξοδικά με την παρουσίαση των απόψεων και τις αντιπαραθέσεις μεταξύ Μπορντίγκα και Πάνεκουκ.

[3] Theorie Communiste, Self-organisation is the first act of the revolution; it then becomes an obstacle which the revolution has to overcome. Το κείμενο βρίσκεται στην ιστοσελίδα http://libcom.org/library/theorie-communiste [υποσημείωση του ίδιου του Blaumachen].

[4] https://athens.indymedia.org/post/1112328/.

[5] Όπως εμφανίστηκε κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, έτσι και τώρα θα εμφανιζόταν εναντίον της ξενόφερτης τρόικας.

[6] Alain Bertho, Les temps des émeutes, Bayard Éditions, 2009. Tο συγκεκριμένο βιβλίο διατηρεί ακέραια την αξία του ως αφετηρία προβληματισμού μέχρι σήμερα, ενώ εξίσου αναντικατάστατο είναι και το σχετικό site που ανανεώνει συνεχώς ως συγγραφέας, berthoalain.com.

[7] Η μεταβατική περίοδος της κρίσης: η εποχή των ταραχών. Update [Σεπτέμβριος 2011], Blaumachen ν^ο 6, άνοιξη 2013.

[8] Communismos, φεστιβάλ-συνέδριο για την έξοδο από τον καπιταλισμό, κατάληψη Φάμπρικα Υφανέτ, Θεσσαλονίκη 26-29 Μαΐου 2011.

[9] https://communisation.espivblogs.net/2015/06/22/%cf%83%cf%85%cf%81%ce%b9%ce%b6%ce%bf%cf%80%ce%bf%ce%b9%ce%b7%cf%83%ce%b7/.

[10] Το συγκεκριμένο κείμενο περιέχεται στην έκδοση Théo Cosme, Les émeutes en Grèce, Senonevero, Μασσαλία, 2009. Η αγγλική μετάφραση του μπορεί να βρεθεί εδώ: https://libcom.org/article/glass-floor-theo-cosme.

[11] https://dndf.org/lettre-dathenes/#more-14188.